Στην καρδιά της capoeira υπάρχει ένας όρος που δεν μεταφράζεται απλά με μία λέξη. Ο axê — που σε γραφή μπορεί να εμφανιστεί ως axé, aché ή στην προφορική του ρίζα àṣẹ — δεν είναι απλώς ένα «καλό vibe» ή «καλή ενέργεια». Είναι μια ενδογενής δύναμη που διέπει το jogo, τη roda, τη μουσική και την ίδια την ύπαρξη του capoeirista. Ο όρος προέρχεται από τη γλώσσα των Yoruba, ενός αφρικάνικου λαού της Δυτικής Αφρικής, και αναφέρεται σε μια καθαρή ζωτική δύναμη, ένα πνεύμα ή μια δύναμη που ενεργοποιεί τα πάντα και καθιστά τα πράγματα δυνατά — κάτι σαν την έννοια του qi στις κινεζικές παραδόσεις, αλλά ενσωματωμένο σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό, μουσικό και πολιτισμικό πλαίσιο.
Αν το ακούσεις μέσα σε μια roda, ένα σχόλιο όπως «esta roda tem muito axé» δεν είναι ένα απλό σχόλιο για «πολύ ωραία ενέργεια». Σημαίνει ότι η συλλογική συμμετοχή — από το τραγούδι, το χτύπημα των χεριών, τα κρουστά, μέχρι το ίδιο το jogo — έχει φτάσει σε μια κατάσταση όπου η roda ζωντανεύει και όλοι νιώθουν πως είναι «μέσα» στην εμπειρία της capoeira.
Ο ίδιος ο όρος συνδέεται με πνευματικές και τελετουργικές παραδόσεις όπως το Candomblé, μια αφρο-βραζιλιάνικη θρησκευτική πρακτική που εμφανίζει το axé ως την πνευματική δύναμη που μεταδίδεται από τα Orixás (θεότητες) στους ανθρώπους μέσω της τελετουργίας, του χορού και της μουσικής.
Η εμπειρία που νιώθει ο capoeirista
Όταν ένας capoeirista περιγράφει αυτό που αισθάνεται μέσα στο jogo, δύσκολα θα αναφερθεί σε απλές τεχνικές λέξεις. Αντιθέτως, μιλάει για μια «ανατριχίλα», μια συγκίνηση που ξεκινά από τη στιγμή που ο ήχος του berimbau σε καλεί να μπεις στην roda, μέχρι το τέλος του κύκλου όπου όλα μοιάζουν να «δένουν» σε μια συλλογική ροή ενέργειας.
Αυτή η εμπειρία δεν είναι μόνο ψυχολογική. Σωματικά, κατά τη διάρκεια μιας έντονης roda, το νευρικό σου σύστημα ενεργοποιεί τον συμπαθητικό τόνο: αυξάνεται η ροή αίματος στους μυς, ανεβαίνει ο καρδιακός ρυθμός, και αυξάνεται η έκκριση ενδορφινών — τα φυσικά μας «ηρεμιστικά» που προκαλούν αίσθημα ευφορίας και συγκίνησης. Αυτή η κατάσταση — που συχνά την περιγράφουμε με λέξεις όπως “υψηλή ενέργεια” ή “μέσα στο παιχνίδι” — είναι ουσιαστικά ένα βιοχημικό και νευρωνικό φαινόμενο: το σώμα δουλεύει σε πλήρη αρμονία με το μυαλό και την προσοχή, δημιουργώντας την αίσθηση του «axê» πριν καν το συνειδητοποιήσεις πλήρως.
Αλλά η capoeira δεν είναι μόνο κάτι βιοχημικό. Μεγάλοι mestres της capoeira — όπως ο Mestre Pastinha, που θεωρείται από πολλούς ως ο φιλόσοφος της Capoeira Angola — δίνουν έμφαση στο πως αυτό το σύστημα κίνησης και ενέργειας γίνεται τρόπος ζωής και τρόπος πνευματικής ανάπτυξης. Παρόλο που ο ίδιος δεν έκανε άμεση αναφορά στη λέξη axê με τον τρόπο που χρησιμοποιούμε σήμερα, η θέαση του jogo ως μιας συνειδητής, εσωτερικής πρακτικής που απαιτεί σεβασμό, ηρεμία και επίγνωση δείχνει πως η ιδέα μιας εσωτερικής δύναμης ή ενέργειας είναι εγγενής στη φιλοσοφία του παιχνιδιού.
Το axê μέσα στη roda: πώς δημιουργείται και γιατί μετράει
Σε πολλές capoeira rodas, η ομάδα — και όχι μόνο οι δύο παίκτες — δημιουργεί αυτό που ονομάζεται axê. Αυτό συμβαίνει κυρίως λόγω του ρυθμού, της συλλογικής συμμετοχής και της προσοχής. Όταν οι παίκτες και οι μουσικοί τραγουδούν, παίζουν, και αλληλεπιδρούν, η ενέργεια της roda αυξάνεται. Ορισμένοι capoeiristas λένε πως το axê ενισχύεται όταν όλοι είναι παρόντες, αφιερωμένοι στην παρούσα στιγμή, χωρίς να σκέφτονται το αποτέλεσμα ή το αν «θα κερδίσουν» ή «θα χάσουν»; το axê εμφανίζεται ακριβώς όταν υπάρχει πλήρης συμμετοχή.
Η μουσική παίζει καθοριστικό ρόλο: ο ήχος του berimbau, η συλλογική φωνή στα τραγούδια, οι παλμοί των κρουστών — όλα αυτά λειτουργούν σαν «συντονιστές» της ενέργειας της ομάδας, δημιουργώντας ένα πεδίο όπου η ενέργεια κυλάει ελεύθερα. Αυτό δεν είναι μόνο μια πολιτιστική ή αισθητική εμπειρία· είναι ουσιαστικά ένα κοινωνικό και σωματικό φαινόμενο συντονισμού που μεταμορφώνει τους ανθρώπους μέσα στην roda.
Μύθοι, πνευματικότητα και ιστορική διάσταση
Στην κουλτούρα των Yoruba, το àṣẹ θεωρείται μια ζωτική δύναμη που υπάρχει σε όλα — στα ανθρώπινα όντα, στη γη, στα φυτά, στη μουσική, στους θεούς και στους ανθρώπους. Στο πλαίσιο του Candomblé, πιστεύεται ότι αυτή η δύναμη μπορεί να μεταφερθεί ή να ενισχυθεί μέσα από τελετές, χορό και μουσική. Στην capoeira αυτή η πίστη δεν είναι ρητά θρησκευτική, αλλά υπάρχει — σαν μια υπόγεια ροή που δίνει νόημα στην ένωση κίνησης, μουσικής και ανθρώπινης επικοινωνίας.
Αν και δεν συναντάμε ιστορικά άμεσες γραπτές «μυθικές» αναφορές από τους μακρινούς καιρούς των quilombos (τα αυτοσχέδια κοινότητες Αφρικάνων δούλων), η διάδοση της capoeira στους δρόμους και στις πλατείες της Bahia δείχνει πώς οι αφρικάνικες παραδόσεις της ζωτικής ενέργειας και της συλλογικής ενότητας συναντώνται με τη μουσική και την πρακτική. Το axê, πάντοτε μεταφερόμενο προφορικά, εξελίχθηκε μαζί με την ίδια την capoeira — όχι απλώς ως μια λέξη, αλλά ως η πηγή που κάνει την roda «να συμβεί».