Corpo Fechado: Οι Άτρωτοι της Λαϊκής Φαντασίας
Στη Βραζιλία, και ιδιαίτερα στον κόσμο της capoeira, υπάρχουν έννοιες που δεν εξηγούνται εύκολα με λέξεις. Δεν ανήκουν ούτε στην ιστορία ούτε στη φαντασία αποκλειστικά. Ανήκουν στη ζώνη ανάμεσα. Μία από αυτές είναι το corpo fechado (κλειστό σώμα).
Το corpo fechado δεν ήταν ποτέ απλώς μια ιδέα «αθανασίας». Στη λαϊκή φαντασία σήμαινε ένα σώμα προστατευμένο, σφραγισμένο απέναντι στη βία, στην κακοτυχία και στην κακόβουλη πρόθεση. Ένα σώμα που δεν άνοιγε εύκολα. Σε έναν κόσμο όπου το μαχαίρι, η σφαίρα και η ενέδρα ήταν καθημερινότητα, αυτή η πίστη δεν ήταν πολυτέλεια· ήταν μηχανισμός επιβίωσης.
Η ρίζα του corpo fechado δεν βρίσκεται στην capoeira καθαυτή. Προέρχεται από αφρικανικές κοσμοαντιλήψεις, κυρίως Bantu και Yoruba, όπου το σώμα θεωρείται πνευματικά διαπερατό και μπορεί να “κλείσει” ή να “ανοίξει” μέσω τελετουργιών. Στη Βραζιλία, αυτές οι αντιλήψεις αναμίχθηκαν με καθολικές rezas (προσευχές), φυλαχτά και λαϊκές πρακτικές που αργότερα ενσωματώθηκαν σε θρησκευτικά συστήματα όπως το candomblé και η umbanda. Το corpo fechado δεν ήταν ένα απλό ξόρκι. Ήταν μια συμφωνία ζωής: κανόνες, όρια, αποχές, στάση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο γεννήθηκαν οι “άτρωτοι” ήρωες. Άνθρωποι πραγματικοί, που η κοινότητα τούς έντυσε με μύθο για να αντέξει την πραγματικότητα.
Ο πιο διάσημος απ’ όλους είναι ο Besouro Mangangá. Capoeirista από τη Bahia, που σύμφωνα με τις ιστορίες δεν τον έπιανε σίδερο. Λένε ότι μαχαίρια λύγιζαν πάνω του, ότι οι σφαίρες δεν τον έβρισκαν, ότι δραπέτευε από παγίδες σαν έντομο που πετά. Ο θάνατός του έγινε κι αυτός μύθος: λέγεται ότι σκοτώθηκε μόνο όταν χρησιμοποιήθηκε λεπίδα από ξύλο tucum, γιατί μόνο κάτι “άψυχο” μπορούσε να διαπεράσει ένα corpo fechado. Δεν έχει σημασία αν αυτό συνέβη έτσι ακριβώς. Σημασία έχει ότι τραγουδήθηκε. Και ό,τι τραγουδιέται, ζει.
Δίπλα του στέκεται ο Nascimento Grande, ένας επιβλητικός capoeirista από το Recife. Οι ιστορίες τον θέλουν τεράστιο στο σώμα και στη φήμη. Έναν άνθρωπο που έμπλεκε συχνά, αλλά σχεδόν ποτέ δεν έπεφτε. Λένε ότι είχε φυλαχτά και rezas, αλλά κυρίως είχε παρουσία. Το corpo fechado του δεν ήταν μόνο προστασία· ήταν φόβος που περπατούσε. Πολλές φορές η σύγκρουση τελείωνε πριν ξεκινήσει.
Στο Ρίο ντε Τζανέιρο, τον 19ο αιώνα, η λαϊκή μνήμη κράτησε τον Manduca da Praia. Valentão (μάγκας του δρόμου), capoeirista και φιγούρα που πέρασε από καυγάδες, συλλήψεις και συγκρούσεις χωρίς να καταρρεύσει. Η φήμη του corpo fechado βασίστηκε λιγότερο στο θαύμα και περισσότερο στη συνέπεια: έβγαινε πάντα όρθιος. Δεν άνοιγε άσκοπα. Ούτε στο σώμα, ούτε στη συμπεριφορά. Στη λαϊκή αφήγηση, αυτό αρκούσε για να θεωρηθεί “κλειστός”.
Πιο μακριά από την capoeira, αλλά βαθιά μέσα στην ίδια μυθολογία, βρίσκεται ο Lampião, ο αρχηγός του cangaço (ένοπλες ομάδες του sertão). Οι άνθρωποί του πίστευαν ότι ήταν corpo fechado. Ότι οι σφαίρες τον προσπερνούσαν. Ότι είχε προστασία μέσω φυλαχτών και rezas. Αυτή η πίστη λειτουργούσε σαν όπλο. Όταν σκοτώθηκε σε ενέδρα, ο μύθος δεν διαλύθηκε. Η εξήγηση ήταν απλή και γνώριμη: κάτι άνοιξε. Κάποιος κανόνας έσπασε. Έτσι λειτουργεί η λαϊκή μυθοπλασία· δεν ακυρώνει, προσαρμόζεται.
Δίπλα του στεκόταν ο Corisco, το δεξί του χέρι, γνωστός και ως Diabo Loiro (ξανθός διάβολος). Και αυτός θεωρούνταν fechado. Επέζησε από μάχες που άλλοι δεν επέζησαν, κινήθηκε για χρόνια μέσα στη βία χωρίς να “πέφτει”. Όταν τελικά σκοτώθηκε, η αφήγηση ήταν η ίδια. Το corpo fechado δεν χάνεται τυχαία. Χάνεται όταν παραβιάζονται οι άγραφοι νόμοι.
Αυτός είναι ο πυρήνας της έννοιας. Το corpo fechado δεν ήταν ποτέ βιολογική αθανασία. Ήταν κοινωνικός και αφηγηματικός μηχανισμός. Ένας τρόπος να εξηγηθεί γιατί κάποιοι άνθρωποι αντέχουν περισσότερο. Γιατί κάποιοι περνάνε μέσα από το χάος και βγαίνουν ζωντανοί. Σε έναν κόσμο χωρίς δικαιοσύνη, ο μύθος έγινε προστασία.
Η capoeira κράτησε αυτή την έννοια ζωντανή όχι με τελετές, αλλά με τραγούδια. Με ladainhas και corridos που δεν εξηγούν, αλλά θυμίζουν. Το corpo fechado δεν φαίνεται μέσα στη roda. Φαίνεται στον τρόπο που κάποιος στέκεται. Στον τρόπο που δεν ανοίγει άσκοπα. Στον τρόπο που αφήνει τον μύθο να τον περιβάλλει, χωρίς να τον προκαλεί.
Οι “άτρωτοι” της λαϊκής φαντασίας δεν ήταν άγιοι ούτε υπεράνθρωποι. Ήταν άνθρωποι που η κοινότητά τους είχε ανάγκη να τους δει έτσι. Και όσο τους θυμόμαστε, όσο τους τραγουδάμε, το corpo fechado συνεχίζει να υπάρχει. Όχι σαν πανοπλία, αλλά σαν ιστορία που κρατά το σώμα όρθιο.