Γράφω αυτά τα λόγια όχι σαν δάσκαλος που παραδίδει μάθημα, αλλά σαν capoeirista που περπατά ακόμη τον δρόμο. Σαν παιδί, που έμαθε να ακούει τη roda πριν μιλήσει, να παρατηρεί το σώμα πριν το μυαλό και να σέβεται τη σιωπή όσο και το τραγούδι. Τα τρία “Μ” της Capoeira – Mandinga, Malícia και Malandragem – δεν είναι έννοιες για να εξηγηθούν εύκολα. Είναι στάσεις ζωής που περνούν από γενιά σε γενιά, από σώμα σε σώμα, από βλέμμα σε βλέμμα.
Η mandinga είναι το πιο παρεξηγημένο από τα τρία. Πολλοί τη μπερδεύουν με το θέατρο ή με κάτι «μυστικιστικό». Για μένα, και για όσους μεγάλους mestres άκουσα να μιλούν γι’ αυτήν, η mandinga είναι η ψυχή της Capoeira όταν αυτή σταματά να είναι απλή κίνηση. Είναι η στιγμή που το σώμα λέει κάτι χωρίς να χτυπά, που το χαμόγελο γίνεται ερώτηση και η καθυστέρηση γίνεται πρόταση. Ο Mestre Pastinha έλεγε πως η Capoeira είναι «para homem, menino e mulher - για άντρα, παιδί και γυναίκα», αλλά πάνω απ’ όλα είναι για όποιον ξέρει να περιμένει. Η mandinga ζει σε αυτή την αναμονή. Δεν είναι επίδειξη. Είναι επίγνωση. Είναι η ικανότητα να είσαι παρών χωρίς να αποκαλύπτεσαι πλήρως. Κάτι βαθιά φιλοσοφικό, που θα μπορούσε να σταθεί δίπλα σε όσα έγραψαν οι στοχαστές για το μέτρο, τον χρόνο και τη σιωπή.
Η malícia έρχεται πιο κοντά στη γη. Γεννήθηκε από ανάγκη. Δεν ήταν ποτέ κακία, αλλά ευφυΐα επιβίωσης. Οι παλιοί capoeiristas δεν είχαν την πολυτέλεια της ευθύτητας. Έπρεπε να διαβάζουν το περιβάλλον, τον αντίπαλο, την κοινωνία. Η malícia είναι η ικανότητα να βλέπεις πίσω από την κίνηση, να καταλαβαίνεις την πρόθεση πριν εκδηλωθεί. Ο Mestre Bimba μιλούσε συχνά για πειθαρχία και καθαρότητα, αλλά ποτέ χωρίς εξυπνάδα. Η malícia δεν είναι να κοροϊδέψεις· είναι να προστατευτείς. Είναι η γνώση ότι στη ζωή – όπως και στη roda – δεν κερδίζει πάντα αυτός που χτυπά πρώτος, αλλά αυτός που καταλαβαίνει πρώτος.
Και μετά υπάρχει η malandragem. Η πιο κοινωνική από τις τρεις. Η πιο επικίνδυνη, αλλά και η πιο ανθρώπινη. Η malandragem κουβαλάει μέσα της τους δρόμους της Βραζιλίας, τις φαβέλες, τα λιμάνια, τα καφενεία, τη μουσική και τη φτώχεια. Είναι η τέχνη του να κινείσαι ανάμεσα στους κανόνες χωρίς να τους σπας φανερά. Δεν είναι ανηθικότητα· είναι προσαρμοστικότητα. Είναι η ικανότητα να στέκεσαι όρθιος σε έναν κόσμο που δεν σε θέλει όρθιο. Πολλοί ιστορικοί μίλησαν για τον malandro ως φιγούρα αντίστασης, όχι ως απατεώνα. Στην Capoeira, η malandragem είναι το χαμόγελο που κρύβει εμπειρία, το βήμα που μοιάζει χαλαρό αλλά είναι απόλυτα υπολογισμένο.
Αυτά τα τρία “Μ” δεν υπάρχουν χωριστά. Όταν παίζεις Capoeira πραγματικά, μπλέκονται. Η mandinga σου δίνει βάθος, η malícia σου δίνει καθαρό βλέμμα, η malandragem σου δίνει ευελιξία. Μαζί, σε μαθαίνουν κάτι που ξεπερνά την τέχνη της μάχης. Σε μαθαίνουν να ζεις χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου. Να είσαι ευγενικός χωρίς να είσαι αφελής. Να είσαι δυνατός χωρίς να είσαι βίαιος.
Αν κάτι έμαθα τόσα χρόνια στη roda, είναι ότι η Capoeira δεν σε ρωτά πόσο δυνατός είσαι, αλλά πόσο συνειδητός. Και αυτά τα τρία “Μ” είναι ο καθρέφτης αυτής της συνειδητότητας. Δεν διδάσκονται σε μία προπόνηση. Δεν γράφονται σε κανονισμούς. Περνούν σιωπηλά, όταν ο μαθητής είναι έτοιμος να δει – και ο mestre έτοιμος να σωπάσει.